Vivian-e1498231525965.jpg

EEN DUURZAME VOEDSELTOEKOMST VOOR IEDEREEN?!

26 september 2015. Deze datum zal bij weinig mensen een speciaal belletje doen rinkelen. Toch was het geen doodnormale zaterdag. Die avond vond er namelijk een gewelddadig protest plaats in de wereldstad London. Een protest dat symbool staat voor een groeiende onrust in Europa.

Die bewuste avond werd de ontbijtbar Cereal Killer Café in de hippe wijk Shoreditch door een boze menigte aangevallen; ruiten werden met verf beklad, stoelen werden omgetrapt en cornflakes werd in het rond gegooid. Dit incident staat niet op zichzelf. Enkele weken later werd, hetzij iets vreedzamer, geprotesteerd tegen de komst van een nieuwe vestiging van de duurzame supermarktketen Whole Foods. De protesten beperken zich niet tot London, want een klein jaar later vond in Berlijn een grimmig protest plaats tegen de opening van een nieuw veganistisch restaurant in de eveneens hippe wijk Neuköln.

Een veelgehoorde reactie op dit soort protesten is: “Waarom zou men tegen de komst van duurzame en verantwoorde eetvoorzieningen zijn?” Op het eerste gezicht is dit inderdaad een vreemde ontwikkeling. We moeten omwille van het milieu duurzamer gaan consumeren. Dat horen we overal om ons heen, de politiek benadrukt het en ook burgers zelf onderschrijven het belang. Daarom zou je verwachten dat de groei in het aantal duurzame voorzieningen door iedereen wordt omarmd. Echter, wanneer je er de (internationale) kranten en wetenschappelijke artikelen op naleest, dringt zich een problematisch fenomeen op, waar de protesten een uitdrukking van zijn.  Het gaat om het fenomeen ‘food gentrification’.

Gentrification

Alvorens in te gaan op de betekenis van ‘food gentrification’ is het van belang om het proces van gentrification helder voor ogen te hebben. Gentrification werd voor het eerst omschreven in 1964 door Ruth Glass als het proces waarbij middenklassen zich vestigen in een arbeiderswijk en oude huizen op gaan knappen, waardoor uiteindelijk de arbeidersklasse genoodzaakt is te vertrekken en het gehele sociale karakter van de wijk verandert. Glass benadert gentrification als een bottom-up proces, aangestuurd door de vrije markt.

In Nederland wordt gentrification ook ingezet door de overheid, als top-down proces, waarmee zij de leefbaarheid en veiligheid in oude wijken hoopt te verbeteren door de wijken aantrekkelijk te maken voor middenklassen. Door te investeren in luxe woningbouwprojecten en te snijden in investeringen in sociale woningbouw, hoopt de gemeente meer gemengde wijken te creëren. Dat wil zeggen: wijken met een groter aandeel middenklasse bewoners dan voorheen. Voorstanders hebben hierbij de aanname dat de economische voorspoed die de middenklasse met zich mee zal brengen, als vanzelf doordruppelt naar de lagere klassen. Zij spreken daarom van een sociaal inclusieve stedelijke renaissance.

Critici wijzen echter op een tegenovergesteld gevolg. Zij vrezen dat gentrification leidt tot verdringing van mensen met een lagere sociaaleconomische status. Doordat de huizenprijzen in gentrificerende wijken stijgen, zijn mensen met een lagere sociaaleconomische status  genoodzaakt  te vertrekken uit de wijken en zich verder buiten het centrum te vestigen. Verdringing vindt ook plaats doordat de ‘oorspronkelijke’ bewoners zich niet meer thuis voelen in de nieuwe cultuur van hun wijk. Op deze manier leidt gentrification tot meer ongelijkheid en een grotere kloof tussen hogere en lagere klassen, aldus de tegenstanders.

The Whole Foods Effect

In de jaren negentig en jaren kort na de eeuwwisseling werd het ‘opeisen’ van de ruimte in gentrificerende buurten gekarakteriseerd door bohemian cafés, kunstgalerieën en lofts. Tegenwoordig wordt het steeds sterker gesymboliseerd door boerenmarkten, stadsmoestuinen, restaurants met lokaal eten, delicatessenwinkels en biologische supermarkten.

De nieuwe stedelijke middenklasse legt graag de nadruk op duurzaamheid. Een breed scala aan sociale actoren is betrokken bij het verduurzamen van de stad. Door stadsbesturen wordt het als een welkome impuls gezien om de leefbaarheid en gezondheid van inwoners te bevorderen. Wat echter door beleidsmaker vaak over het hoofd wordt gezien, is dat de verduurzaming niet voor alle bevolkingsgroepen gelijke en positieve gevolgen heeft.

Stadsbesturen gaan de samenwerking aan met projectontwikkelaars en bedrijven. Voor een sprekend voorbeeld hiervan gaan we terug naar London. Daar kiest de ‘duurzame’ supermarktketen Whole Foods, die te vergelijken is met Nederlandse ketens als Ekoplaza en Marqt, bewust voor wijken die rijp zijn voor gentrification om hun nieuwe vestigingen te openen. Projectontwikkelaars zien in supermarkten als Whole Foods het startsein om in de buurt te investeren en wel in het bijzonder door huizen te bouwen voor inwoners met een hogere sociaaleconomische positie dan de huidige bewoners. Zij spelen daarbij slim in op de ontvankelijkheid van stadsbesturen voor duurzame thema’s en promoten hun nieuwe projecten als een bijdrage voor de ecologische duurzaamheid van de wijk.

Daarom spreekt men nu ook wel van een ‘Whole Foods effect’. Het effect is dat door de komst van ‘duurzame’ voorzieningen de nieuwe stedelijke middenklasse zich aangetrokken voelt tot de wijk en er kan gaan wonen en de huizenprijzen stijgen. Zij versterken op hun beurt de verdere uitbreiding en verspreiding van duurzame eetvoorzieningen. Het Whole Foods effect is exemplarisch voor ‘food gentrification’; het proces waarbij middenklassen zich vestigen in de wijk en dientengevolge het karakter van de eetvoorzieningen verandert, de voedingsprijzen stijgen en onbereikbaar worden voor de ‘oorspronkelijke’ bewoners met een lagere sociaaleconomische klasse.

Op twee manieren wordt voeding onbereikbaar voor lagere klassen: economisch en cultureel. Economische onbereikbaarheid duidt op het stijgen van de voedselprijzen in de buurt waardoor het nog maar voor een selecte groep betaalbaar is. Ten tweede is er ook sprake van een sterke culturele en symbolische grens voor lagere klassen ten opzichte van de nieuwe eetvoorzieningen. Zij voelen zich niet thuis en niet welkom in de nieuwe voorzieningen. Het gevolg van de economische en culturele onbereikbaarheid is dat lagere klassen genoodzaakt worden verder te reizen voor het kopen van hun voeding of moeten verhuizen naar andere buurten waar eten nog betaalbaar is en zij zich thuis kunnen voelen

Een duurzame toekomst

Wetende dat ‘food gentrification’ oprukt in Europese steden, zijn de protesten in London en Berlijn wellicht beter te begrijpen. De protesten kunnen begrepen worden als een verzet tegen de opkomst van ecologisch duurzame voorzieningen in de stad, die tegelijkertijd de sociale kloof in de stad vergroten, al dan niet met steun van stadsbesturen. Wanneer goede voeding voor hele groepen mensen onbereikbaar wordt, ligt meer sociale onrust op de loer. Stedelijke voedselgevechten worden voorspeld.

Als we een werkelijk duurzame toekomst willen, zal deze zowel ecologisch als sociaal duurzaam moeten zijn. Deze twee zijn onlosmakelijk aan elkaar verbonden. Ecologische duurzaamheid kunnen we niet bereiken zonder iedereen mee te krijgen en dus sociaal inclusief te zijn. Andersom kunnen we niet sociaal inclusief zijn als de ecologische duurzaamheid wordt verwaarloosd.

Dit artikel focust op stedelijke ontwikkelingen omdat het probleem zich hier onmiskenbaar aan ons opdringt en het de rol van overheidsorganen duidelijk toont. Maar daarbij zien we een bredere tendens in de gehele samenleving waarin duurzame voeding enkel aantrekkelijk en bereikbaar is voor een selecte groep mensen met een hoge sociaaleconomische status. Daarom moeten we op zoek naar manieren om ecologische én sociale duurzaamheid te stimuleren. Het moet niet zo zijn dat het verduurzamen van ons voedselsysteem sociale spanningen en verschillen vergroot of bepaalde groepen uitsluit. Eten heeft de kracht om te verenigen en verbinden. Laten we ons inzetten om dat zo te behouden, benadrukken en stimuleren opdat we een duurzame voedseltoekomst creëren voor iedereen.

Meedenken?

Heb je ideeën hoe we die duurzame voedseltoekomst voor iedereen kunnen realiseren? Of wil je meedenken en meepraten over mogelijke oplossingen die ecologische en sociale duurzaamheid kunnen verbinden? Kom dan naar onze Open Kaart Sessie op donderdag 15 juni 2017, van 19:00 tot 21:30 uur op het Jonge Honden Hok, Gildstraat 91a Utrecht. Klik hier voor meer informatie.

Meer te weten komen over dit onderwerp?

Lees onderstaande selectie van wetenschappelijke artikelen die als basis en inspiratie dienden voor dit artikel:

Anguelovski, I. (2016) Healthy Food Stores, Greenlining and Food Gentrification: Contesting New

Forms of Privilege, Displacement and Locally Unwanted Land Uses in Racially Mixed

Neighborhood. International Journal of Urban and Regional Research, pp. 1-22

Bourdieu, P. (1984) Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste. London: Routledge

Bridge, G. & Dowling, R. (2001) Microgeographies of Retailing and Gentrification. Australian

                  Geographer, 32(1), pp. 93-107

Doucet, B., Van Kempen, R. & Van Weesep, J. (2011) `We’re a rich city with poor people’: municipal

strategies of new-build gentrification in Rotterdam and Glasgow. Environment and Planning

                  A, 43, pp. 1438-1454

Glass, R. (1964) Introduction to London: Aspects of change. London: Centre for Urban Studies

Johnston, J., Szabo, M. & Rodney, A. (2011) Good food, good people: Understanding the cultural

repertoire of ethical eating. Journal of Consumer Culture, 11(3), pp. 293-318

Marcuse, P. (1986) Abandonment, Gentrification and Displacement: the linkages in New York City.

In: Smith & Williams (eds.), Gentrification of the City. London: Allen & Unwinn

Martin, N. (2014) Food fight! Immigrant Street Vendors, Gourmet Food Trucks and the Differential

Valuation of Creative Producers in Chicago. International Journal of Urban and Regional

                  Research, 33(5), pp. 1867-1883

Steel, C. (2011) De hongerige stad. Hoe voedsel ons leven vormt. Rotterdam: NAI Uitgevers.

Sullivan, D.M. (2014) From Food Desert to Food Mirage: Race, Social Class, and  Food Shopping in a

Gentrifying Neighborhood. Advances in Applied Sociology, 4(1), pp. 30-35

Swyngedouw, E. (2007) Impossible sustainability and the postpolitical condition. In Krueger &

Gibbs (eds.), The sustainable development paradox: urban political economy in the

                  United States and Europe. New York: Guilford Press

Uitermark, J. & Duyvendak, J.W. (2007) Gentrification as a governmental strategy: social control and

social cohesion in Hoogvliet, Rotterdam. Environment and Planning A, 39, pp. 125-141

Of neem een kijkje op deze websites:

https://youtu.be/PZFdSxcSH6U

https://www.trouw.nl/groen/anders-eten-het-gaat-stapje-voor-stapje~a295e4e7/

http://www.foodlog.nl/artikel/lidl-jaagt-biologisch-stuipen-op-het-lijf/

http://www.foodlog.nl/artikel/tegenlicht-digitaal-voedsel/

https://www.oneworld.nl/food/voedselsector-bundelt-krachten-voor-duurzame-eiwitten?utm_content=buffer82dd9&utm_medium=social&utm_source=facebook.com&utm_campaign=buffer

http://www.foodlog.nl/artikel/kraft-heinz-en-de-omkering-van-alle-waarden/

http://www.platform31.nl/uploads/media_item/media_item/46/75/Analyse_West-Kruiskade_Rotterdam-1436432771.pdf

https://www.youtube.com/watch?v=CLWRclarri0

https://decorrespondent.nl/4378/ons-voedselsysteem-kan-veranderen-maar-de-politiek-moet-het-spits-afbijten/1375649354772-dc1865a5

https://decorrespondent.nl/6027/nog-een-reden-dat-biologische-akkerbouw-niet-duurzaam-is-het-is-te-moeilijk/1893795948198-2320e450

http://agendastad.nl/wp-content/uploads/2016/06/kamerbrief-over-de-voedselagenda-voor-veilig-gezond-en-duurzaam-voedsel.pdf

http://nieuws.achmea.nl/duurzaamheid-staat-vooral-op-de-agenda-van-mensen-met-een-hoge-opleiding/

https://www.trouw.nl/groen/hoe-goedkoop-mag-biologisch-zijn-~a36fea34/

 

 

 

 

 

Add your comment